บทที่ 3: Bitcoin — เงินดิจิทัลที่เกิดมาเพื่อความขาดแคลน

Bitcoin ใช้ระบบ Proof of Work (PoW) ให้ miners พิสูจน์ว่าได้ลงทุนพลังงานจำนวนมหาศาลไปแล้ว ผ่าน hash function SHA-256 ที่รับข้อมูลแล้วแปลงเป็น output คงที่ เปลี่ยนข้อมูลนิดเดียว output เปลี่ยนทั้งหมด และย้อนกลับไม่ได้

Miners รวบรวม transaction เป็น block แล้วลอง nonce หลายล้านครั้งต่อวินาที เพื่อหา hash ที่ตรงเงื่อนไข — เหมือนทอยลูกเต๋าล้านด้านแล้วต้องการเลขต่ำกว่าค่าที่กำหนด network ปรับความยากทุก 2,016 blocks (ประมาณ 2 สัปดาห์) เพื่อให้เฉลี่ย 10 นาทีต่อ block เสมอ เมื่อจีนแบน mining ในปี 2021 ซึ่งดูดซับ hash rate ถึง 44% network ก็ปรับตัวและกลับมาทำงานปกติโดยไม่หยุด

Halving — รางวัล block ถูกลดครึ่งทุก 210,000 blocks (ประมาณ 4 ปี) เริ่มจาก 50 BTC → 25 → 12.5 → 6.25 → 3.125 BTC (หลัง halving ปี 2024) และจะลดต่อไปเรื่อย ๆ จนสิ้นสุดราวปี 2140 ด้วยจำนวน Bitcoin สูงสุดที่จะมีอยู่คือ ~21 ล้าน BTC ณ ต้นปี 2026 ประมาณ 95% ถูก mine ไปแล้ว

รายได้ miner มาจาก 2 แหล่ง: block subsidy (การสร้าง BTC ใหม่) และ transaction fees ในปี 2024 block subsidy ยังคิดเป็น ~94% ของรายได้ รวมกันเรียกว่า security budget — ยิ่งสูง ยิ่งแพงสำหรับผู้โจมตีที่ต้องการ rewrite ประวัติ

UTXO (Unspent Transaction Output) คือ "แบงค์" แต่ละใบใน wallet ของคุณ เหมือนมีแบงค์ 100 บาท 2 ใบ กับแบงค์ 50 บาท 1 ใบ รวม 250 บาท เมื่อซื้อของ 180 บาท คุณหยิบ 100+100 ออกมา ใบเก่าถูกทำลาย (spent) แล้วสร้างใบใหม่ 180 บาทให้คนขาย และ 20 บาทเป็น "ทอน" กลับมาคุณ ระบบนี้ป้องกัน double-spending ได้ เพราะ UTXO ที่ถูกใช้แล้วหายไปจาก global UTXO set ทันที

ความเป็นเจ้าของ UTXO พิสูจน์ด้วย private key ถ้าเสียกุญแจ เหรียญหายถาวร ถ้ากุญแจปลอดภัย ไม่มีใครแตะสินทรัพย์ได้ กฎการใช้จ่าย UTXO กำหนดด้วย Bitcoin Script ซึ่งรองรับ timelocks ทำให้สร้างสัญญาซับซ้อนอย่าง Lightning channels หรือ escrow ได้

Transaction Fees — ค่าธรรมเนียมคือผลต่างระหว่าง input รวมและ output รวม Miners เลือก transaction ตาม fee rate (sats/vB) ไม่ใช่ค่าธรรมเนียมรวม ช่วง network ยุ่ง ต้องจ่ายสูงขึ้น ช่วงเงียบจ่ายน้อย ถ้า transaction ค้าง ใช้ RBF (Replace-by-Fee) เพื่อส่ง transaction ใหม่ค่าธรรมเนียมสูงขึ้น หรือใช้ CPFP (Child Pays for Parent) ให้ transaction ลูกดึง transaction แม่ขึ้นมาพร้อมกัน

Privacy บน Bitcoin — Bitcoin เป็น pseudonymous ไม่ใช่ anonymous Address ไม่มีชื่อ แต่ทุก transaction บันทึกสาธารณะบน blockchain บริษัทอย่าง Chainalysis ทำธุรกิจมูลค่าหลายพันล้านจากการ cluster addresses วิธีป้องกัน: ใช้ address ใหม่ทุกครั้ง หลีกเลี่ยงการรวม UTXO ต่างแหล่ง และเครื่องมืออย่าง CoinJoin ผสม input จากหลายคนให้แยกไม่ออกว่าใครโอนให้ใคร

การเปลี่ยนแปลงเสนอผ่าน BIP (Bitcoin Improvement Proposal) มีสองประเภทใหญ่: Hard Fork เปลี่ยน consensus rules แบบที่ node เก่าไม่ยอมรับ ต้องให้ทุกคน upgrade พร้อมกัน เสี่ยงแยก chain ถาวร (เช่น Bitcoin Cash ในปี 2017 ที่เพิ่ม block size แล้วแยกออกมาเป็น chain ใหม่) — Soft Fork เข้ากันได้ย้อนหลัง node เก่ายังเห็น block ใหม่ว่า valid แต่ไม่ enforce rule ใหม่ ปลอดภัยกว่ามาก

Taproot (2021) activate ด้วยความเป็นเอกฉันท์โดยไม่มีการต่อสู้ ใช้ Speedy Trial (90% miner signaling ใน 2,016 blocks) lock in มิถุนายน activate พฤศจิกายน 2021 ที่ block 709,632 การปรับปรุงหลัก:

• Schnorr Signatures — รวม signature หลายอันให้เป็น signature เดียวบน chain ช่วยทั้ง privacy และ efficiency
• MAST (Merkleized Abstract Syntax Trees) — สัญญาซับซ้อนซ่อนเงื่อนไขที่ไม่ได้ใช้ไว้ทั้งหมด เปิดเผยเฉพาะเส้นทางที่ถูกเลือก
• Taproot Addresses (bc1p) — สัญญาซับซ้อนดูเหมือน single-key payment ทั่วไป เพิ่ม privacy อย่างมีนัยสำคัญ

Bitcoin โดยเจตนาเปลี่ยนแปลงได้ยาก นักพัฒนาบางส่วนสนับสนุน Protocol Ossification — ให้ base layer นิ่งสนิทเหมือนชั้นหิน นวัตกรรมเกิดบน layer 2 แทน Bitcoin สินทรัพย์มูลค่าหลายล้านล้านดอลลาร์ไม่ควรเป็น platform สำหรับทดลอง

51% Attack — ผู้ที่ควบคุม hashrate มากกว่า 50% สามารถ rewrite ประวัติ transaction ล่าสุดหรือ double-spend เงินของตัวเองได้ แต่ทำไม่ได้: สร้าง BTC ใหม่นอกกฎ, ขโมยเงินจาก wallet ของคนอื่น หรือ reverse transaction เก่า ๆ ค่าใช้จ่ายในการ rent hashrate เพียงพอมีหลายร้อยล้านดอลลาร์ต่อชั่วโมง และถ้าโจมตีสำเร็จ BTC จะตกราคา ทำให้ผู้โจมตีขาดทุนทั้งคู่

ภัยคุกคามที่น่ากลัวกว่าคือ รัฐบาล ที่ไม่สนใจผลกำไรและโจมตีเพื่อเหตุผลทางการเมือง แต่ก็ต้องเผชิญอุปสรรคทางปฏิบัติ: หา ASIC เพียงพอไม่ได้, ถ้าโจมตีสำเร็จชุมชนสามารถ change mining algorithm เพื่อทำให้ hardware เดิมใช้งานไม่ได้ทันที, และ Bitcoin มี nodes กระจายทั่วโลกที่ยืนยันกฎอยู่เสมอ

Bitcoin ออกแบบมาให้ Antifragile — แข็งแกร่งขึ้นจากความเครียด node กระจายทางภูมิศาสตร์ป้องกันการปิดกั้นในพื้นที่ protocol ossification ลด attack surface การออกแบบ assume ว่ามีผู้โจมตีอยู่เสมอ Bitcoin ผ่านมา: Mt. Gox ล้ม, China แบน mining, หลายประเทศแบน — แต่ network ยังทำงานต่อเนื่องทุกวัน

Node มีหลายประเภท: Full Node ตรวจสอบทุก transaction และ block ด้วยตัวเอง Pruned Node ทำงานเหมือน full node แต่ลบ block เก่าทิ้งเพื่อประหยัด disk SPV Client (พบใน mobile wallet) โหลดแค่ block headers และพึ่ง full node สำหรับการตรวจสอบ — สะดวกกว่าแต่ trust model ต่างกัน

Lightning Network สร้าง payment channel โดย lock เงินใน on-chain transaction ที่ต้องการ signature ทั้งสองฝ่าย จากนั้นสองคนแลกเปลี่ยนยอดเงิน off-chain ได้เร็วและถูกมาก เมื่อเสร็จ close channel แล้วบันทึกยอดสุดท้ายบน L1 ถ้า Alice → Bob → Carol มี channel เชื่อมกัน Alice จ่ายเงินให้ Carol ผ่าน Bob ได้โดยไม่ต้องเปิด channel ตรง

Lightning ทำงานได้ดีเมื่อ: ทั้งสองฝ่าย online, มี liquidity พอในทิศทางที่ถูกต้อง, และ channel ไม่แพงเกินไปในการเปิดปิด แต่ข้อจำกัดสำคัญคือ liquidity management — เงินต้องอยู่ถูกที่ถูกเวลา ทำให้ผู้ใช้ทั่วไปหันหา custodial Lightning wallet ที่จัดการให้ แต่กลับมาสู่การพึ่งพา third party อีกครั้ง

Ordinals และ Inscriptions (2023) — Ordinal theory กำหนดหมายเลขให้ satoshi แต่ละอันตามลำดับที่ถูก mine เพื่อ track การเคลื่อนที่ Inscriptions ฝัง data (รูปภาพ, ข้อความ) ไว้ใน witness data ของ transaction — Bitcoin-native NFT ที่ content อยู่บน blockchain โดยตรง ต่างจาก Ethereum NFT ที่มักชี้ไปยัง IPFS ภายนอก

BRC-20 ใช้ JSON inscriptions สร้าง fungible tokens บน Bitcoin โดยไม่ต้องมี smart contract แต่ validity ขึ้นอยู่กับ indexers ที่ตีความ JSON ต่างกันได้ — เป็น "social convention" ไม่ใช่ cryptographic enforcement ชุมชน Bitcoin แตกออกเป็นสองฝ่าย: ฝ่ายหนึ่งเห็นว่า inscriptions คือการใช้ block space อย่างถูกต้องและสร้าง fee revenue ให้ miners อีกฝ่ายเห็นว่ากิน block space ของ financial transactions และทำให้ค่าธรรมเนียมแพงขึ้นโดยไม่จำเป็น